Wat zijn dat eigenlijk, Wereldwinkels?

Organisatiestructuur:

Er zijn rond de 400 Wereldwinkels in Nederland. De Wereldwinkels zijn zelfstandige rechtspersonen, vaak stichtingen of verenigingen. Bijna alle winkels zijn lid van de Landelijke Vereniging van Wereldwinkels. De Landelijke Vereniging wordt bestuurd door een bestuur en de verenigingsraad. De verenigingsraad kiest de bestuursleden. Het bestuur en de verenigingsraad maken het beleid van de vereniging. De Landelijke Vereniging van Wereldwinkels ondersteunt de winkeliers bij de exploitatie van hun winkels.

In Nederland zijn de Wereldwinkels onderdeel van de Noord-Zuid-Federatie. Dit is een samenwerkingsverband van twaalf organisaties voor milieu en ontwikkeling. Vertegenwoordigers van de Landelijke Vereniging hebben zitting in de stichtingsraad van de Stichting Max Havelaar en de algemene vergadering van de NOVIB. Daarnaast werkt de Landelijke Vereniging bij haar campagnes samen met andere organisaties. De Landelijke Vereniging is vertegenwoordigd in het bestuur van de Fair Wear Foundation die werkt aan een keurmerk voor kleding. Met het HIVOS neemt de Vereniging samen deel aan het WTO-project van de Noord-Zuid-Federatie. Het WTO-(deel)project van de Landelijke Vereniging is gericht op versterking van de eerlijke handel.

De Landelijke Vereniging is actief lid van NEWS!, het overlegplatform van Europese Wereldwinkelorganisaties dat jaarlijks de Europese Wereldwinkeldag organiseert, en maakt deel uit van het NEWS!-bestuur (in Europa zijn ongeveer 1200 Wereldwinkels). NEWS! is op zijn beurt lid van de International Federation on Alternative Trade (IFAT). NEWS! en IFAT vormen samen met de Fair Trade de Labelling Organisations International (FLO) en de European Fair Trade Association (EFTA) het internationale platform voor eerlijke handel, de FINE (FLO, IFAT, NEWS!, EFTA). Via het NEWS!-bestuur en vanuit het WTO-project van de Landelijke Vereniging neemt de Vereniging actief deel aan het overleg tussen de vier internationale Fair Trade organisaties in FINE.

Geschiedenis:

De geschiedenis van de Wereldwinkels: 1968-2005

UNCTAD conferentie

De Wereldwinkels hebben een kleurrijke geschiedenis. De directe aanleiding voor het ontstaan van de Wereldwinkels was de mislukking van de UNCTAD conferentie in New Delhi in 1968. Aan de wens van de Derde Wereldlanden om hun producten een vrijere toegang te verschaffen tot de Westerse markt werd geen gevolg gegevens. De Derde Wereldlanden werden verstoken van ontplooiingskansen voor hun beginnende industrieën. Ze kregen geen hogere garantieprijzen voor hun grondstoffen en er kwam geen verbetering in de internationale handelsstructuur.

Dick Scherpenzeel, journalist van ‘De Groene’, die de conferentie bijwoonde, roept op tot het oprichten van UNCTAD-shops.

Rietsuikeractie

Daarnaast leidde ook de rietsuikeractie tot het ontstaan van de Wereldwinkels. De Rietsuikeractie was een initiatief van Paul van Tongeren. Er bestonden hoge importtarieven op rietsuiker, ter bescherming van de Europese bietsuiker en de bietsuikerindustrie. Via huis aan huisverkoop van rietsuiker, via debatten met de bietsuikerindustrie en via ludieke publiciteitsacties kreeg de actie grote bekendheid. De actie liep tot 1970, en werd daarna overgenomen door de Wereldwinkelbeweging, die toen al uit 120 winkelgroepen bestond.

Eerste Wereldwinkel

De eerste Wereldwinkel ontstond op 1 april 1969 in Breukelen. Al snel daarna kwamen er winkels in Amsterdam, Rotterdam, Schiedam, Utrecht en Haarlem. Aanvankelijk verkochten de winkels slechts rietsuiker en handwerkproducten die ingekocht werden bij de in 1957 opgerichte katholieke, ideële importorganisatie SOS (stichting Steun Onderontwikkelde Streken), nu de Fair Trade Organisatie.

De doelstelling van de Wereldwinkels was: het bevorderen van een eerlijke (alternatieve) handel die recht doet aan de positie van de producent en die daardoor bijdraagt aan de ontwikkeling van groepen mensen in de zogenaamde Ontwikkelingslanden. De gedachte hierachter was dat het voor groepen mensen in de Ontwikkelingslanden van groter belang is dat hun producten afgenomen worden tegen een menswaardige prijs dan dat er slechts financiële hulp wordt verleend. (Trade not Aid)

Landelijke coördinatie

In 1969 kwam er een landelijk coördinatiepunt en in mei 1970 werd de Landelijke Stichting Wereldwinkel opgericht. Dit werd later de Landelijke Vereniging van Wereldwinkels, het overkoepelende orgaan van de Wereldwinkels en ze tracht de Wereldwinkels op allerlei gebied te ondersteunen.

Acties

De jaren 1972 tot 1975 waren voor de totale wereldbeweging jaren van belangrijke acties. In 1972 startte het toenmalige Angola comité (later Komitee Zuid Afrika) één van de meest succesvolle boycotacties. Door de activiteiten van dit comité werd in een aantal maanden bereikt dat de import van koffie uit het koloniale Angola praktisch werd stopgezet. Deze actie werd voornamelijk via Wereldwinkels gevoerd.

Albert Heijn was het hier niet mee eens, en startte een tegenactie onder de naam: ‘Een vrije keus voor vrije mensen’. Albert Heijn kondigde aan, opnieuw Angolakoffie te gaan importeren. Rond 500 groepen, waaronder de Wereldwinkelgroepen, hebben toen wekenlang voor de filialen van de grootgrutter gepost. Toen duidelijk werd dat de omzet van Albert Heijn met 10% terug liep, gaf Albert Heijn zich gewonnen.

Veel Wereldwinkels waren actief in de protestacties tegen de oorlog in Vietnam. Sommigen sloten zich aan bij het Medisch Comité Vietnam, anderen bij de Brede Vietnambeweging Nederland. In deze jaren werd ook actie gevoerd voor de zelfstandigheid van Suriname (Aktie Suriname Vrij Nu) en een grote boycotactie tegen de Zuid-Afrikaanse sinaasappelexport (Pers geen Zuid-Afrikaan uit).

Bezinning

Omstreeks 1975 volgt een periode van bezinning. Mozambique en Angola kwamen na de Anjerrevolutie in Portugal tot onafhankelijkheid en de oorlog in Vietnam werd beëindigd. Suriname werd eveneens onafhankelijk. De UNCTAD conferentie in Chili was met een kater geëindigd. Vele actievoerders verlieten de Wereldwinkels, en dat had tot resultaat dat in een jaar tijd het aantal Wereldwinkels daalde van 192 naar 150. In deze tijd werden de Wereldwinkels voor een politieke keus gesteld: moesten de armen direct gesteund worden of moest er geprotesteerd worden tegen de structuren die de armoede in stand houden. Ook was het een punt van discussie of humanitaire hulp zich vrijblijvend kan opstellen tegenover politieke structuren.

Naast de Wereldwinkels ontstonden Landen-, Milieu- en Vrouwengroepen. De Wereldwinkels gingen zich meer concentreren op de locale situatie. Ze zochten meer contact met politieke partijen, vakbonden en kerkelijke organisaties.

Verkoop van producten

Door de actiegerichtheid van de Wereldwinkels was in de voorgaande jaren minder aandacht besteed aan het werkelijke doel van de Wereldwinkels: de verkoop van producten. Tot dan toe was de productenverkoop een middel geweest in het vormingsproces, of bij de politieke acties. In sommige winkels werden zelfs de producten geweerd en werd alleen maar literatuur en voorlichtingsmateriaal verkocht.

Een onderzoek in 1977 wees uit dat juist de verkoop en het runnen van de winkel de bindende elementen van de Vereniging waren. Er werd besloten de verkoop van producten tot doel op zich te maken, maar natuurlijk wel om de politieke strijd te ondersteunen. Er werd een landelijke productenwerkgroep opgericht die criteria vaststelde waaraan de producten moesten voldoen. Ook de SOS-importorganisatie zat op dezelfde lijn en werkte nauw samen met de productenwerkgroep van de Landelijke Vereniging.

Max Havelaar

Terwijl de Landelijke Vereniging van Wereldwinkels bezig was een andere organisatiestructuur te ontwikkelen, werd zij volkomen verrast door een initiatief van de interkerkelijke organisatie Solidaridad. Deze organisatie was al enkele jaren voortbouwend op de acties van de Wereldwinkels bezig met het promoten van zuivere koffie bij overheidslichamen, kerken en maatschappelijke instellingen. In het kader van deze actie vroegen zij de koffie-importeurs een klein deel van import rechtstreeks in te kopen bij de organisaties van kleine koffieboeren. Toen de importeurs dit weigerden, kwam Solidaridad met het plan zelf koffie onder de naam Max Havelaar te importeren en te distribueren onder de reguliere handel.

Dit besluit sloeg in als een bom bij de Wereldwinkels en de SOS-organisatie. Bij de Wereldwinkels waren de meningen verdeeld. Veel Wereldwinkels zagen de toekomstige verkoop van zuivere koffie in de supermarkten als de kroon op hun werk, maar anderen ervoeren de verkoop van zuivere koffie in supermarkten als samenwerken met de vijand. Bovendien kon bewustwording wel via Wereldwinkels maar zeker niet via warenhuizen plaatsvinden, meenden zij.

In 1988 kwam de eerste koffie met het Max Havelaar keumerk op de markt. De Stichting Max Havelaar is geen fabrikant van koffie, maar beheert een keurmerk. De stichting controleert namens de boeren in de ontwikkelingslanden de koffieverwerkende industrie in Nederland. Het Max Havelaar keurmerk garandeert de consument dat de koffie voor de volle 100% tegen eerlijke prijzen en onder rechtvaardige voorwaarden zijn ingekocht. De coöperaties waar de koffie wordt ingekocht moeten voldoen aan de volgende voorwaarden:

• eerlijke lonen voor de arbeiders
• goede arbeidsomstandigheden
• milieuvriendelijke productie
• winst komt ten goede aan de coöperatievrouwvriendelijk beleid

De stichting heeft zichzelf de volgende eisen gesteld:

• de inkoopprijs wordt samen met de producent bepaald
• tot 60% kan er worden voorgefinancierd
• de contracten zijn langdurig
• eventuele ondersteuning op technisch en economisch terrein
• Max Havelaar verplicht zich een prijs te waarborgen die altijd boven de wereldhandelsprijs ligt

-Professionalisering

Vanaf 1985 werd de Wereldwinkel steeds meer winkel. Het personeel werd professioneler, net als de winkelinrichting. De Wereldwinkels maakten alternatieve handel tot het centrale thema van hun werk. Het doel was nog steeds de wereldhandel te veranderen. De keuze hoe dat te doen was heel duidelijk: door het vergroten van de afzet van kleine producenten in het Zuiden, voorlichting aan het publiek en politieke campagnes. Er kwamen ook steeds meer importeurs bij wie de Wereldwinkels konden inkopen. De producten werden meer aangepast aan de Westerse smaak en geldende trends.

Anno nu

Inmiddels zijn er ongeveer 400 Wereldwinkels in Nederland, die allen nog steeds de wereldhandel willen veranderen. De huidige criteria die de Wereldwinkels hanteren voor eerlijke handel:

• Handel met respect voor mens en milieu
• Geen kinderarbeid, speciale aandacht voor de positie van de vrouw en oog voor veiligheid en gezondheid in het arbeidsproces
• Milieuvriendelijke productie
• Ondersteuning van de producenten bij productontwikkeling
• Inzicht in doel en werkwijze van alle handelspartners

In ruil daarvoor moeten de importeurs de producenten een eerlijke prijs betalen voor de producten. Eerlijk moet vertaald worden naar de daar geldende leefomstandigheden. In de eerlijke handel wordt aan de producenten een prijs geboden, die hun kosten dekt en die hen een duurzaam inkomen garandeert. Duurzaam omdat de hoogte en stabiliteit van dit inkomen blijvende overlevingskansen bieden aan de producenten en hun kinderen. Het inkomen moet kunnen voorzien in de eerste levensbehoeften en in gezondheidszorg en onderwijs voor de kinderen. Bij de inkoop worden contracten afgesloten voor langere duur.

De geschiedenis van Wereldwinkel Tilburg:

In Tilburg was al eind jaren zestig een groep mensen bezig met de problematiek van de Derde Wereld, het armoede- en hongerprobleem en het vredesvraagstuk.

Een aantal theologiestudenten die aan de Katholieke Hogeschool studeerden, woonden in een pand aan de Goirkestraat bijeen. Vanuit dat pand werden activiteiten ondernomen om de bevolking bewust te maken van de armoedeproblematiek in de Derde Wereld. Zo werden op kleine schaal rietsuiker en Derde Wereldartikelen verkocht.

Historisch gezien was Tilburg niet onbekend met de armoedeproblematiek in de Derde Wereld. In de stad waren al sinds jaar en dag congregaties van religieuzen gevestigd die missionarissen naar Derde Wereldlanden uitzonden. Zo waren er onder andere de paters van de Rooi Harten, de Mill-Hillers van de Rooi Pannen, de Missionarissen van de Heilige Familie, de Kapucijnen en de fraters en zusters van Tilburg. Bovendien hadden veel Tilburgers contacten met de Derde Wereldlanden door hun heerooms en ‘tante nonnekes’, die hen op de hoogte hielden van de mensonwaardige positie van de bevolking aldaar.

In de Stationsstraat bestond op het eind van de jaren zestig al een informatiecentrum waar Tilburgers terecht konden om zich te oriënteren op de Derde Wereld. Dit informatiecentrum was opgezet door de gezamenlijke Tilburgse Missiecongregaties. Vanuit de groep jonge studenten in de Goirkestraat werd een werkgroep opgericht die uiteindelijk verantwoordelijk was voor het ontstaan van het Centrum voor Ontwikkelingssamenwerking en de Wereldwinkel.

Vanaf 1970 bestaat de Wereldwinkel in Tilburg dankzij de inzet van vele tientallen vrijwilligers. Er werken gemiddeld 25 medewerkers van jong tot oud mee aan de instandhouding van dit prachtige project.

De Wereldwinkel in Tilburg vestigde zich eerst in de Noordstraat. Bij de oorspronkelijke oprichters voegden zich een aantal jongeren, onder andere studenten van de economische en sociologische faculteiten van de Katholieke Hogeschool. Al spoedig verhuisden de Wereldwinkel en het COS naar een heus winkelpand aan het Besterdplein. In deze periode was er veel discussie en verschil in ideeën. Ook landelijk bestond er toen verschil van mening over de toekomst van de Wereldwinkels. Actie…of verkoop van producten?

De periode tussen 1975 en 1990 wordt voor de Wereldwinkel van Tilburg vooral gekenmerkt door het feit dat er veel aan vorming en bewustwording werd gedaan. In 1980 verhuisde de Wereldwinkel naar de Korvelseweg. Er ontstond een Scholengroep die vooral in de periode voor Pasen actief was op veel scholen in en buiten de stad. Er werden lesbrieven gemaakt en ook grote ganzenbordachtige spelen die klassikaal werden gespeeld. Elk jaar hadden die spelen een ander thema, meestal een bepaald land. Het thema sloot aan bij het thema van de landelijke vastenactie. Ook was er een KinderWereldwinkelgroep die in samenwerking met het Volkenkundig Museum aan de Kloosterstraat themamiddagen voor kinderen organiseerde.

Wereldwinkel Tilburg verhuisde in 1990 samen met het COS naar de Stationsstraat. Er werd een inkoopgroep opgericht, de winkel werd gemoderniseerd, de computer verscheen.

De belangrijkste bezigheden in het begin van de jaren negentig waren de werkzaamheden rondom het jaarlijks organiseren van een grote Wereldwinkelstand op het Festival Mundial. Veel jonge medewerkers, vooral studenten, trachtten hun vaardigheden en talenten met de organisatie van dit evenement in praktijk te brengen.

Daarnaast verkocht de Wereldwinkel producten aan grootverbruikers. Vaste koffiegrootverbruikers, zoals instellingen en bedrijven, stonden garant voor een groot deel van de jaaromzet, evenals de jaarlijkse Kerstpakkettenactie. Verder werden in de negentiger jaren nogal wat connecties gelegd met verschillende parochies. In de parochies zijn groepen actief die regelmatig artikelen van de Wereldwinkel in de kerken verkopen. Ook deze vrijwilligersgroepen deden de omzet stijgen.

Bronnen:

• Landelijke Vereniging van Wereldwinkels
• Jan van Son, oud-vrijwilliger Wereldwinkel Tilburg
• Ruud Picavet, oud-bestuurslid Wereldwinkel Tilburg

De volgende organisaties dragen Wereldwinkel Tilburg een warm hart toe:

de Kort van der Kolk van Tuijl notarissen

Stationsstraat 5
5038 EA Tilburg
Tel: 013-5494949
Fax: 013-5810581

Bureau Ver(?)antwoord

ANDERS-GLOBALISERING & EERLIJKE HANDEL
Spoorlaan 346
5038 CC Tilburg
Contactpersoon: Jan Vugts
Telefoon: 013-5425587
E-mail:
www.bureauverantwoord.nl  

COS West en Midden Brabant

Spoorlaan 346
5038 CC Tilburg
www.coswmbrabant.nl

Drukkerij Mezclado

Lange Nieuwstraat 249
5041 DE Tilburg
Tel:013-5442299

Theaters Tilburg

Louis Bouwmeesterplein 1
Postbus 3035
5003 DA Tilburg
Tel:013-5490390
www.theaterstilburg.nl

Tilburgs Overleg Gehandicaptenorganisaties (TOG)
Dragonstraat 13
Postbus 1443
5004 BK  Tilburg
Tel: 013-4686165
http://www.togtilburg.nl/index.html
http://www.toegankelijktilburg.nl/cgi-bin/csvsearch.pl?search=wereldwinkel